دين استفاده كرده است . « 1 » دكتر شريعتى نيز به اين سخن باور دارد و مىگويد : قرآن بيش از همه چيز يك كتاب است ، يك « پيام » . . . قرآن طبيعتى است ساخته از كلمات ، چنان كه طبيعت ، قرآنى است ساخته از عناصر . تصادفى نيست كه قرآن خود ، پديده‌هاى طبيعت را « آيه » مىخواند ، آن چنان كه جملات قرآن را ؛ قوانين مادى طبيعت و حيات را وحى مىنامد ، آن چنان كه حقايق قرآن را . . . « 2 » اين استدلال در بحث از هماهنگى علم و دين ، در مباحث تفسيرى نيز ديده مىشود . « 3 » مفسران المنار ، براى خداوند ، دو كتاب ذكر مىكنند : يكى طبيعت ، كتابى آفريده شده ، و ديگرى قرآن ، كتابى فرستاده شده . « 4 » صاحب تفسير جواهر نيز طبيعت را فعل خداوند و قرآن را وحى خداوند معرفى مىكند كه از مصدرى واحد سرچشمه گرفته‌اند . « 5 » كشفيات علمى و قرآن اينها تنها مباحثى نبودند كه با ورود دانش جديد به جامعهء مسلمانان مطرح شدند . كشفيات جديد در رشتهء زيست شناسى و شكل‌گيرى نظريهء تكامل ، پيشرفت علم نجوم و افزايش آگاهى در مورد منشأ و ساختمان شهاب‌ها و قوانين حاكم بر حركات آنها و دست‌يابى به اطلاعات بيش‌تر دربارهء فضا و اجرام فضايى و روابط بين آنها با برخى برداشت‌هاى گذشته از قرآن دربارهء پيدايش انسان ، شهاب‌ها و تبيين آسمان‌هاى هفت‌گانه « 6 » تعارض داشت و پذيرش اين اصل كلى كه اسلام با علم هماهنگ است نيز به حل آن كمكى نمىكرد . لذا مفسران بر آن شدند كه به صورت‌هاى گوناگون به حل اين مسئله بپردازند . اينها تنها نمونه‌اى از اطلاعات علمى جديدى هستند كه طرح مباحث نوينى را در حوزهء تفسير موجب شدند . دستاوردهاى فكرى بشر در حوزهء علوم

--> ( 1 ) . وحيد اختر ، سرسيد احمدخان و انديشهء دينى ، ص 55 ، 56 و 68 . ( 2 ) . به نقل از : سيد قطب ، آفرينش هنرى در قرآن ، ترجمهء محمد مهدى فولادوند ، ص اول ؛ و نيز ر . ك : على شريعتى ، امت و امامت ، ص 13 . ( 3 ) . محمد ابراهيم شريف ، اتجاهات التجديد فى تفسير القرآن فى مصر ، ص 630 و 631 . ( 4 ) . محمد رشيد رضا ، التفسير للقرآن الحكيم ، ج 2 ، ص 64 . ( 5 ) . طنطاوى جوهرى ، الجواهر فى تفسير القرآن الكريم ، ج 2 ، ص 51 . ( 6 ) . عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 435 - 439 ؛ فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 596 - 615 .